که سکه سور ( رنگین کمان ) keskesor

زیباترین نماد کنار هم بودن و با هم زیستن

فه قی یێ ته یران(شاعر و عارف ) Feqîyê teyran

فقی تیران : (1660 -1590 )

فه قی یێ ته یران متولد روستای میکس یا موکس ( نام ترکی آن باغچه سرای است )  از توابع حکاری ( جوله مرگ ) بوده که الان جز استان وان می باشد .نام اصلی او میر محمد بوده است , اجداد او از دولت عثمانی اجازه نامه میری را گرفته بودند , شاید هم خود او یک میر بوده است چرا که نام اصلی او همان طوری که گفته شد میر محمد بوده است . اورا میر محی نیز نام برده اند .گاهی خودرا در اشعارش ( م – ح ) معرفی کرده است . هفتاد و پنج سال عمر کرده ودر سال 1660 میلادی در محل زادگاهش مرحوم ودر همانجا به خاک سپرده شده است .آثار ارزشمندی از او به یادگار مانده که همگی آنها بصورت منظوم می باشد .او تحصیلات خودرا در موکس ( میکس ) , جزیر , و فنیک فرا گرفته است ولی بیشتر در فنیک بوده است در بین مردم بوتان چنین شایع شده که در بین دو رودخانه فنیک و دجله درخت توتی بوده و فقی بیشتر در زیر آن درخت اشعارش را می نوشته است . حتی گفته می شود فقی اشعار معروف ئه ی ئاو ئو ئاو را خطاب به رود خانه دجله و یا فنیک نوشته است می گو یند هر کس زیر آن درخت می رفت و شعر یا نوشته ای را می نوشت نوشته های او زیبا , خوش خط و با کیفیت می شد .فقی تیران شاعری بزرگ و گرانمایه , زاهد و عابد وبسیار مومن بوده است .فقی با دختری از روستای ورزوزی (وه رزوزی ) که در جنوب روستای موکس قراردارد ازدواج کرده است . مهمترین آثار فقی تیران عبارتند از :

1-    ای آو و آو  ( ئه ی ئاو ئو ئاو ) : از 277 بیت تشکیل شده و توسط عبدالقریب یوسف در سال 1989میلادی در انتشارات الحوادث شهر بغداد به چاپ رسیده است .

2-    شیخ صنعان : این کتاب نیز توسط خانم مارگاریت رودینکو در سال 1966جمع آوری ودر مسکو به چاپ رسیده است حکایت شیخ صنعان فقی تیران از 313 رباعی تشکیل شده است .

3-    برسیس عابد : این قصه منظوم هم از 422بیت تشکیل شده است .

4-    اسب سیاه ( هه سبی ره ش )

5-    سیسبان ( سی سه بان )

6-    خان دمدم

و چندین شعر و بیت و غزل دیگر

می گویند فقی از شاگردان ملای جزیری بوده است . در دیوان ملای جزیری مشاعره ی استاد و شاگرد یعنی فقی و جزیری وجود دارد .آندو همدیگر را بسیار دوست داشتند . فقی در مرگ استادش مرثیه ای سروده و در ابتدای آن می گوید :

هه فت عه ین لام ژ هه وبوون جدا شینئو گری دیساتیدا

ئیرو  وه رن  لازم  وه رن  جیران  ئو  خه لقی حه سه تی         ( حه سه ت روستای جزیری بوده است )

فقی در روستای میکس متولد شده ولی بزرگ شده جزیر ه بوتان است . روایت است که فقی تیران زبان پرندگان را می فهمیده واز این رو به فقی تیران مشهور است .داستانی نیز در همین رابطه شیخ عبدالرحمان گارسی نوشنه است .

شیخ صنعان او چنین شروع میشود :

Van qisetan izhar bikim
Behsan kar û bar bikim
Yar û biran hişyar
bikim
Da ez ji şêx dim wesfekî
Şêxek hebû çaxê ewil
Nûrha Xwedê hel bû
di dil
Sed gumreh û dal û midil
Bi destê wî tên tobetê
Şêxek hebû
sinhaniyan
Serdarê pansed sofiyan

 

 

                                       و یکی دیگر از قصیده های فقی تیران :

 

Bizan ko min yar ti wî
Dil ji birîndar ti wî
Ez kuştim yekcar ti wî
Çi bikim ko min yar ti wî
Bê dest û hem pa ti wî
Pir li min kubar ti
wi
Ê b'xezeb xwendî ez im
Di qeyd û bendê ez im
Zencîr bi zendê ez
im
Miştaqi rindî ez im
Aşiqê cindî ez im
Perwazi findê ez im
Xweş qed û ehla ti wî
Cama piyala ti wî
Şûx bejn û bala ti wî
Delala mala ti wî
Pir bext û tala ti wî
Nîmeta ala ti wî.
Dûr ji
wisalê ez im
Yar di xeyalê ez im
Îsa li erdan ti wî
Bi girt û berdan