که سکه سور ( رنگین کمان ) keskesor

زیباترین نماد کنار هم بودن و با هم زیستن

ترانه ها و آوازهای فولکلور کردی
نویسنده : سروش - ساعت ٦:۳٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/٢٤
 

بسیاری از صاحبنظران معتقدند که آوازها و ترانه های کلاسیک کردی مهمترین بخش ادب و فولکلور هستند. آنها بر این باورند که ترانه های ویژه چوپان و شیردوش ( شوان و بریوان ) ابتدایی ترین ترانه ها بوده ولی بعضی دیگر می گویند ترانه ها و آوازهای دینی و مذهبی قدیمی ترند .

آقای کوچار دوریان می گوید :


انسان وقتی در کنار یک کرد می نشیند خود به خود احساس شعر و آواز به او دست می دهد. چرا که کردها برای همه چیز آواز و ترانه سروده اند , و چنین ادامه می دهد که اگر کردها به اندازه توجه به آوازها به سایر شاخه های ادبیات اهمیت بیشتری می دادند ادبیات غنی کردی از آنچه که هست غنی تر می شد .بیشتر ترانه ها وآوازهای فولکلوریک در دیوان خانه ها , کوشک و کاخها خوانده می شد , بویژه در شبهای زمستان هنگام فراغت روستائیان در منازل و شه وبرگ ها سروده می شد. کردشناسی دیگر می گوید که ترانه های فولکلور کردی بیشتر در قرون پانزده و شانزده خوانده شده اند.

سبکهای ترانه ها و آوازهای کردی به هفت شاخه مختلف تقسیم می شوند:

1- لاوک

2- لورین

3- حیرانوک

4- دیلوک

5- پاییزوک

6- نارینک

7- لاوژه

لاوک

لاوک ها مهمترین شاخه ترانه های کردی هستند,وسیع و پر دامنه اند .از مسائل اجتماعی گرفته تا مسائل عشق و عاشقی , وفاداری , حماسی و قهرمانی , باور وایمان و... در بر دارند. در زیر نمونه ای از لاوک ها را می بینید :

Strana Şerê Tenga Bankî(1)

Lê lê delêlê…delêlê delêlê axawo me şer e

Lê lê diyarî bila şerê Tenga Bankî

Şade şiwîdêt babê Biro(2) gelek in

Bi sê denga ban dikit

Silêmanê Qotê(3)bira dest hilîne

Lê lê çi gava destê xo bideme darê cambêza rê(4)

Wezê berê wana dîsanê biqulpînim xupana Girkê(5)

Lê lê rabin gidî vê subê min û vê fermanê

Fermana serê babê Brehîm rabî disanê gidî ji Hindistanê

Belê bira bi Xwedê li Şîlan Şêlmazîkê li Tenga Bankê li Melamela ‘Erebê(6)

Lê lê bira bi Xwedê lê kirin qesabxane
**
Lê lê delêlê… delêlê delêlê

Axawo ezê

Bi Şabaniya(7) mîrat ketim wa bi bere

Belê çawa li kebara subê li bangê ‘ewlî vê subê

Hisare li ser babê biro dîsanê lawo kirine şere

Lê lê şade şiwîsêt babê Brahîm gelek in

Belê bi Xwedê sê denga ban dikit

Silêmanê Qutê keko dest hilîne wa axawo

Lê lê bira vê subê jê bikuje dîsanê keko

Çaq rûtê kulav xware(8)
**
Lê lê delêlê…delêlê delêlê

Belê waxawo werê bi şabaniya mîrat ketim wa bi kaş e

Wela tifenga destê Silêmanê Qutê vê subê gidyo hediya baş e

Wela sê denga ban dikit babê Brahîm lawo gidyo dest hilîne

Lê lê bira bi Xwedê jê bigire keptanê baş e (10)

 

لورین

این نوع ترانه از زبان زنان بویژه مادران گفته شده است .وآن برای آرام کردن و پرورش کودکان سروده شده اند, وآن به دو شیوه ی سبک و سنگین خوانده شده اند. برای نمونه یک لورین را در زیر می بینیم :

شیوه سبک

Li bin sîbera sê dara

Hero digirt sê yara

Êk bo kil û kildane

Êk bo meşkê û ‘iyara

Êk bo serê mahînê

Êk bo cezmê û derînê

Êk bo kit û doxînê

Êk bo nermika nivînê

 

شیوه سنگین

 

Hayê hayê

Delalê dilê min û hayê

Ezê delalê dilê xo li hakim

Ezê cotê dezblînka lê dû takim

Dehayê dilê deyka xo hayê

Babê te yê çûye seferê

Dilê deyka kwore tijî kule

Ezê nizanim îro ji kêre valakim hayê

 

حیرانوک

حیرانوک ها کوتاه هستند و معمولا دونفر درمقابل هم می خوانند یکی پس از دیگری .واین دونفر دلداده و عاشق هستند که برای همدیگر می خوانند .عشاق به این وسیله با هم درد و دل می کنند از عشق و محبت , از جدایی و فراقت و از زیبایی و قد وقامت و ...بهمین خاطر حیرانوک ها به آواز عاشقان مشهورند.

نمونه:

Çi êvare êvara xêra

Mela çûne mizgefta qeşe çûne dêra

Were ramûsanekê bide min

Ji babê tere minet e ji deya tere xêr e

Dîsan nimûneyek sebaret wefadariya evîndara:

Rêka gundê me bi bere zîfe

Ezê hingê terka bejna bilind dikem

Heta mirî radibin bi kifnê spî ve

Herwese nimûneyeke dî:

Kayna gundê me bi rewneq e

Qundera lawê min li ser bana teqereqe

Xwazî mirada min û lawkê min hasil biba

Mirin rêka me hemiyan e û hera heqe 

 

دیلوک (ترانه های رقص و دیلان )

ساده و عامیانه هستند . ابیات ساده و همه فهم , بهمین خاطر برای همه قابل فهم بوده و همه کس میتواند دیلوک را بخواند و با خود زمزمه بکند .این نوع ترانه ها نیز به دو شیوه سبک و سنگین گفته می شوند .رقص و دیلان با هر دو شیوه این نوع ترانه ها انجام می پذیرد بویژه با شیوه سبک آن.

نمونه:

Momnê momwê monê giyana dayê

Momnê çi kir ku kir momê dayê

Momnê çi kir ku kir giyana dayê

Momnê pez bêrî kir momê dayê

Momnê pez bêrî kir giyana daye

Zerka şîrî bi serî kir monê dayê

Zerka şîrî bi serî kir giyana dayê

Şivana bê bextî kir momê dayê

Şivana bê bextî kir giyana dayê

Ev stran dirêj e û pêdivî nake hemiyê binivîsînin. Behra pitir ji dawetên giran selîqa stranên wan jî giran in. Her ew stran mirov dişêt di ber dûrîna dexilan re bêje. Her wesa li şeveroka yan di ber hêska dar tevnêra.

 

Bo nimûne:

Osman Osman Osmano Osman Osmano

Osman Osman Osmano hemîd û mêhvane

Osman siwarê mahînê Osman Osmano

Osman siwarê mahînê hemîdo mêhvano

Ajot rêka Mêrdînê Osman Osmano

Ajot rêka Mêrdînê hemîdo mêhvano 

Ev stran jî dirêj .Ev parçe wek nimûne me nivîsiye.

 

پاییزوک

از نام پاییزوک پیداست که ویژه فصل پاییز هستند. و یا پاییز را تداعی می دهند . با توجه به اینکه ایلات و عشایر معمولا در فصل پاییز از ییلاق به سوی قشلاق و دشت بر می گردند و خود را برای روزهای سخت زمستان آماده می کنند با این ترانه ها معمولا شکوه و شکایت همراه است .

Payîze bîne mewlê dest jêk berdanê
Berwîka jêrî girtiye mijê digel muranê
Dilkê min 'evdala Xwedê dixwazit tevîkeke hûr baranê
Min rebena Xwedê ji xo re nekirye çu kar û barê mîrata vê zivistanê

 

نارینگ

ترانه هایی ویژه در جامعه کردی می باشند . چرا که فقط برای عروس داماد ها خوانده می شوند برای خواستگاری رفتن , نشان کردن , حنابندان , بردن عروس و داماد به حمام و ....

Nêbêje reş e nebêje reş e

Cihekê te li nav gulêt geşe

Yarka te ji malêt keleşe
**
Nebêje nîne nebêje nîne

Tijî mala babê te rûpîne

Rabe nextê narînê bîne
**
Narînê em hatîn te bixwazîn

Narînê te ji mal babê xalis kîn

Pir nimûne ji van narînka li ba me kurdan hene û ne hewce ye em gelekan rêz bikin.

Narînê te ji mal babê xalis kîn

Pir nimûne ji van narînka li ba me kurdan hene

û ne hewce ye em gelekan rêz bikin

 

لاوژه

کردشناس تومابو در این باره می گوید که لاوژه ویژه ترانه های دینی و عرفانی می باشد به همین خاطرمعمولا دراویش اینگونه ترانه ها خوانده اند .ترانه ها حاوی نکاتی در باره دین و آیین , پیامبران و اصحاب گرامی ایشان می باشند .مانند داستان حضرت ایوب (ع) و بیت سیسبان

پی نوشت ها :

(1) Ev stran bi şerê îngîlîzî û kurda hatiye gotin ku li sala 1919 an çê bûye li devera Gulya ser bi qazaya Zaxoyê. Bo zanîn Xwedê jê razî Sahirê Se'îdê 'Ebwî ev stran gotiye.

(2) Hecî Sadiqê Biro ye û serokê 'ela gulyan e û xelkê gundê Behnûnê ye.

(3) Silêmanê Qutê, rûspiyekî Gulyan e. Xelkê gundê Şêrxwazkê ye û di esil de ji hoza giraviyan e.

(4) Ji çekên berê ye.

(5) Girk, gundek e ji gundên devera Sindiya, nêzîkî 10 km dikeve bakurê rojhilatê Zaxo yê.

(6) Her sê  cih dikevin devera Guliya û şerên giran lê hatine kirin.

(7) Kela Şabaniyê, dikeve devera Guliya li hindavî Tenga Bankê.
(8) Armanc jê leşkerên îngîlîzan e.

(9) Ji çekên berê ye.

(10) Armanc jê sermêşê hêza îngîlîzî ye.