که سکه سور ( رنگین کمان ) keskesor

زیباترین نماد کنار هم بودن و با هم زیستن

واژه های ترکی در دیوان ملای جزیری
نویسنده : سروش - ساعت ۱٢:٥٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/۱٠/٢٩
 

دربین کردها ضرب المثلی داریم که می گویند : ( گیایی هه وشی تاله ) یعنی علف توی حیاط تلخه . مضمون این ضرب المثل این است : در طبیعت آدمی اینگونه است که معمولا به شخصیتهای نزدیک خود ارزش و اهمیت چندانی قائل نیستند ولی به شخصیتهای دور و دیگران بیشتر اهمیت می دهند . این ضرب المثل در بین ما کردها بیشتر تجلی پیدا کرده است .

یکی از شخصیتهای بسیار مهم و بی همتای ما که تا این اواخر هم کمتر به سراغش رفتیم و بسیاری از مردم به ویژه مردم عامی و بیسواد اورا نمی شناختند و ارزشی که در شان ایشان باشد برایش قائل نبودند مولانا ملای جزیری می باشد . ارزش و اهمیت این مولانای بزرگ را فقط از زبان چند صوفی و طلبه و ملا که قصیده های اورا حفظ کرده ودر منابر و مجامع خصوصی شان می گویند شنیده ایم . با کمال تاسف محققین و پژوهشگران و ادیبان ما کمتربه سراغ دیوان گرانبهای این عالم برجسته رفته اند وتا کنون نتوانسته اند لعل و الماس و جواهرات بی بدیلی که در صفحه به صفحه این اقیانوس ادبی وجود دارد کشف نمایند . به همین دلیل مردم بویژه مردم عامی و بیسواد او را نشناخته و نمی شناسند .

اگر امروزه مولانا ملای جزیری مانند همتایان خود : جلال الدین رومی , حافظ شیرازی , سعدی و ...شناخته شده نیست بی شک بر اثر سستی و اهمال کاری ما بوده است .خود جزیری در دیوان خود به خوبی به این موضوع اشاره ای دارد و چنین می گوید :

گه ر لولوی منسوری  ژ نه ظمێ تو دخازی

وه ره شعر مه لا بین چ حاجه ت ب شیرازی

معنی :

ای کسانی که شعر را درک  می کنید و آن را دوست دارید اگر شما اشعار منظوم و زیبا می خواهید بیایید و اشعار ملا را ببینید لازم نیست به شیراز بروید .


چه نده کێ سادق جه ما  بین

ئه ر  ببیژی   جان  فدا   بین

وه ک  مه لا  لازم  تو نابین

وی  ژ دل  جانێ خوه  دایه

معنی :

اگر عاشقانی که در عشق خود دلسوزند همه ی آنها جمع بشوند و تو به آنها شک بکنی که آیا آنها در راه عشق خود جانشان را فدا خواهند کرد یا نه ؟ یقین داشته باش که هیچ کس مانند ملا صادق نخواهد بود و اوست که جانش را عاشقانه در این راه فدا خواهد کرد .

پیرێ   شعاره   د  شعرێ   وه  مه لێ   شالفروش

تو نیشان من مه ده فه رخی کو ل نک من بویه فه رخ

معنی :

ملا پیر شاعران است و اوست که صنعت شعر را به شال عجم می فروشد .تو آن شاعر نامدار را که نامش فرخی است به من نشان نده او در نزد من شد فرخی و نزد من بزرگ شده است .

یکی از ویزگی های مولانا ملا احمد جزیری این است که او علاوه بر زبان مادری اش به زبان ادبیات ( فارسی ) , زبان دینی و اسلامی ( عربی ) و به زبان ترکی نیز تسلط کافی داشته است .واین ویژگی در دیوان او به خوبی دیده می شود . من در صددم که در این نوشتار به واژه های ترکی دیوان مولانا ملای جزیری بپردازم .

ALA/ELA 

Enberên xemrî û sosin (ALAN)
Sohr û zer şitrî û çîçek alan
Ko bi mestî didirin yek palan

آن گیسوهای عنبرین وسرخ و سوسن های (ئالا ) رنگهای جدا از هم...

آن زلف های سرخ و زرد و آن گلهای (ئال ) سرخ رنگ 

ÇAŞİTÎ/ÇEŞÎT

Min go mehê new (ÇAŞİTÎ)yê ebrûyê yarê
Go min çi hed e şubhetê ne’lê feres im ez


من به ماه نو ( هلال ) گفتم : تو شبیه ابروان یار منی

ماه نو گفت : من در آن حد نیستم که شبیه ابروان یار تو باشم بلکه شبیه نعل اسب اویم 

ÇİX/ÇİK

1- Lê li tolê asitanê çix” bi wan le’lan kirin 

Dergehê fethê vebû îro li mehcûran ‘eceb

چیز بسیار عجیبی است چرا که دلبر من با آن لبهای همچون لعل سرخ رنگ به سگی که به درگاهش پناه آورده می گوید :  ( چخ ) چخ یا چک در ترکی هنگام راندن سگ بکار می برند.

2- Bê keştî li ber behra firaqê erixîm ez
Xewfek me hebû lew bi wisalê perixîm ez
Bihnek ji wisalê me bihîst û kerixîm ez
Wek tole li pê mûçih li dorê çerixîm ez
ÇİX” kir me hebîbî ko tu narî biqeşî

بدون کشتی من به ساحل فراق رسیم همه ترس من از وصال حبیبم بود بخاطر این ترس وجودم تکه تکه شد ولی ناگهان بویی از وصال را حس کردم به دنبال این بوی همچون توله ای پیرامون یار می چرخیدم ولی یار مرا از خود راند و به زبان ترکی گفت چخ 

DENGİZ/DENÎZ

Xudrê bi remz û mu’cizê mest-i me dî di (DENGİZ)ê
Hat-i peyaleyek di dest eşkere sed peyale kir.

ما خدری ( خضر ) که صاحب کرامات و معجزات است ودر میان دریا ست دیدیم که با قدحی در دست مست و سرخوش می آید یک قدح او ما را بس است در حالیکه او تعداد قدح ها را به صد رساند. 

ESLAN/ASLAN

‘Ala we tayên qurmizîn
(ESLAN) di ber daberizîn

ئه سلان در زبان ترکی  به معنی شیر است . 

HANÎ?

Mislê Mûsa wî tecellaya te dî
Ê tu dî kanî xeta hanî xelet

او ( شیخ صنعان ) مانند حضرت موسی ( ع ) تجلای شما را دید .اینک کسی که شما را ببیند گناه او چیست و خطای او کجاست . 

ÎLAN/YİLAN

Herdu “ÎLAN”ên te dî min toqa gerden kir medam
Da mi her bêtin tebessum wek gula dehhak-i rûh

همواره دو گیسوس تورا که مانند دو مار سیاهند بر گردن خویش آویخته ام . تا که ... 

QOŞİÇÎ/KUŞÇU

Teyrê dil bê tem’ekê nayête dest şehzadeyan
QÛŞÇİYÊ) şahîn di destê wî di bêazar-i bit

قوشچی  = ته یرباز = شکارچی پرنده 

SUWAJ/SAVAŞ

Zuhreçengê ev “SUWAJ” dî ew ji çeng avête çeng
Xweş li pê qanûnê wê guh de tu qanûn û rebab

سواژ یا ساواش = شه ر = جنگ و ستیز

TELES

Saqî ji ezel yek du qedeh bade bi min da
Hetta bi ebed mest û xumar û teles im ez

ته له س + زه عیف = ضعیف

 YOK/YOX

Netrik û tayên bi rîşî
Ê di zêr in pê ve wîşî
Min du fêris dîn di pêşî
Murwe û insafi YOX

یوخ = نه بوون = نبودن و نیستی

 YOL

Ko dilber hate vê (YOL)ê
Ji ber pir hin ketin çolê
Ji qencan ko revand holê
Ji mehbûban birin nerde

یول = ری = راه و روش

ZORBE/ZORBA

ZORBE” we têtin ‘ereb têk-i çevandin qeseb
Qenc-i bi çehvan me dî ceng û cidala Cemel

زوربه + توند و تیژی = تندی و خشونت

نویسنده : عبدالقادر بینگول

ترجمه :   سروش