پژوهشی در نام ایل های کُرمانج، ( برات قوی اندام اماموردیخان )

تاکنون به نام ایلها و طوایف کُرمانج دقت کرده اید؟ واژه هایی مثل کیوانلو، توپکانلو، زیدانلو، شادلو، میلانلو، بیچرانلو، رشوانلو، صوفیانلو، سیوکانلو، قهرمانلو و … چه ترکیب لغوی و معنایی دارند؟ این اسامی در میان کُرمانج ها و غیر کُرمانج ها چگونه تلفظ می شوند؟ نام ایل های کُرمانج چه ارتباطی با هویت و تاریخ و پیشینه و ویژگی های اجتماعی آنان دارد؟ در این پژوهش کوتاه قصد داریم پاسخ کوتاهی به این سوالات بلند بدهیم بلکه نمونه ای باشد تا جوانان کُرمانج در اصل و نسب و پیشینه ی خویش بیشتر کندوکاو نموده و نسبت به آن اگاهی بیشتری حاصل کنند.

مقدمه

کُرمانج ها به لحاظ اجتماعی دارای ساختار ایلی و طایفه ای اند. ایل های کُرمانج هر کدام دارای نام های ویژه ای می باشند که بیانگر هویت و اصالت آنان است و نشانی از پیشینه ی تاریخی، اجتماعی، جغرافیایی، اخلاقی، شغلی و … مردم آن ایل است. به گونه ای که می توان گفت هر کُرمانج ریشه در یکی از این ایل ها دارد و طبعا دارای خصوصیات ظاهری و اخلاقی و اجتماعی خاص افراد آن ایل می باشد. در قدیم و حتی امروز نیز به ویژه در میان مردم اصیل کُرمانج آنها همدیگررا بیشتر با نام ایلی می شناسند. پهلوانان و جنگاوران هر ایل در میادین مختلف با همین نام ایلی خود ظاهر می شدند  و افتخار کسب می کردند و افراد ایل نیز بدان می بالیدند و باالطبع با همین نام ها و اسامی در تاریخ مانده اند و جاودان شده اند: بگو کُرد عمارلو، گل محمد کلمیشی، سردارعیوض جلالی، پهلوان محمدباقرخاخیانلو، محمدعلی صحرایی باچیانلو، حاجی خان حمزکانلو و جعفرقلی زَنگِلی (زنگلانلو) ، پهلوان حاج بابا برجی زیدانلو و هزاران مرگان و بخشی و پهلوان و دلاور و جنگجو و سردار جهانگشای دیگر که در طول تاریخ برای سربلندی و عزت ایران زمین جانفشانی ها کرده اند. می دانیم که افراد هر ایلی خصوصیات ظاهری و اجتماعی خاصی را دارا می باشند و کسی که آشنایی کافی و رفت و آمد در میان کُرمانج ها داشته باشد به راحتی می تواند با توجه به خصوصیات چهره و ظاهر و یا دقت نظر در اخلاقیات و رفتارهای هر فردی به ایل و طایفه ی وی پی برد.در خراسان بیش از ۳۰۰ ایل بزرگ و کوچک کُرد کُرمانج (کُردتبار یا کُردزبان) وجود دارند که در مناطق مختلف زندگی می کنند (استاد
کلیم الله توحدی). در این میان کُردهایی که در اوایل سلسله ی زمان صفویه در چندین مرحله به خراسان کوچ کرده اند دارای اسامی متفاوتی با سایر ایل های کُرد (جابان،
خدر، پازوکی، بابان، چگنی، زنگنه، اردلان، آلخاس…) هستند که نشان از یک تشکیلات خاص در نامگذاری آنهاست. این کُردها که به کُرمانج های چمشگزک معروف بودند اکثر آنان از ایل بزرگ زاخورانلو بودند که پس از ورد به خراسان و سکونت در قوچان و نواحی اطراف به زعفرانلو تغییر نام پیدا کردند و تعدادی نیز از ایل شادلو (شادیلو) بودند که در
نواحی بجنورد مستقر شدند. این ایل ها قریب به اتفاق دارای پسوند “لو lo”در نامشان هستند که نشان از یک ساختار تشکیلاتی ویژه در نام گذاری آنهاست. به عنوان مثال نام هایی مثل کاوانلو، کیکانلو، پیرانلو، قراچورلو، دیرانلو،
کردکانلو، بادلانلو، گاوه شانلو، شادلو، باچیانلو، میلانلو، عمارلو(آمارلو، انبارلو)، زیدانلو، رَشوانلو، صوفیانلو، زَنگِلانلو، کیوانلو، قاچکانلو ، توپکانلو ، بدرانلو، قراباشلو، ترانلو، مادانلو، پالکانلو، زردکانلو و … که اغلب برخی از این نام ها مثل هِوَدانلو (در اصل هێوه‌دان Hêwedan) یا هیزولانلو(هێزولانHêzulan ) به دلیل نارسایی رسم الخط فارسی در نگارش کُرمانجی به اشتباه نوشته شده و به این سبب در میان کسانی که آشنایی کامل با کُرمانجی ندارند اشتباه تلفظ می شوند.

پسوند لو Lo در نام ایل ها و مفهوم و کاربرد آن

پسوند “لو Lo” که در نام بیشتر ایل های کُرمانج وجود دارد در کُرمانجی بیان نمی شود و در واقع در میان غیر کُرمانج ها و در استاد و مکتوبات به زبان های غیر از کُرمانجی است که نام ایل های کُرمانج ها را با پسوند لو ذکر می کنند. یا اگر بخواهیم واضح تر بگوییم پسوند لو بیشتر در ساختار تشکیلاتی و اجتماعی برای ساماندهی این ایل ها استفاده می شده است و یک حالت نسبیت بین افراد و اهالی ایل و صفت، منطقه، پیشنه، پیشینه یا سایر موارد مربوطه دارد (در مورد اصالت واژه لو شما را به مقاله “پسوند لو در نام خاندان کرد” نوشته رشی خراسانی ارجاع می دهم). وجود این پسوند در نام ایلها و طوایف همنام درسایر مناطق کُرمانج نشین مثل شمال غرب ایران (خلکانلو، قهرمانلو، کچرانلو و …)، همچنین کشور ترکیه و برخی نقاط دیگر این احتمال را قوی می سازد که این نامگذاری بر روی ایلات و طوایف کُرمانج از زمان خاصی و احتمالا در دستگاه حکومت امپراطوری عثمانی برای سازماندهی و ترتیب امور ایلات و عشایر در دفتر و دیوان آن زمان باب شده است. چنانچه می بینیم این گونه نامگذاری در زمان و محدوده ی جغرافیایی خاصی و تنها بر روی عده ای خاص از ایل های کرد قرارداد شده است و می بینیم که سرشاخه های اصلی بعضی از این ایل ها دارای چنین پسوندی نیستند. مثل جافکانلو (ساکن در محدوده چناران) که ریشه در ایل بزرگ جاف دارد که اکنون در کرمانشاه سکونت دارند. همچنین است برای ایل هایی مثل برزانلو (بارزانلو)، بدرانلو، زیدانلو و … برای روشن شدن مطلب توضیحاتی در ادامه بیان می گردد.

ان an” قبل از لو در نام ایل ها بیانگر خاصیت جمع در زبان  کُرمانجی است. به عنوان مثال کُرمانج ها فردی را که از ایل بادلانلو باشد بادل Badil می خوانند

بادل+ان+لو = بادلانلو  …  
Badil+an+lo =
Badilanlo

بادل+ان =
بادلان »» جمع افراد ایل بادلانلو

و یا فردی را که از ایل باچیانلو باشد باچی
Baçî می خوانند، فرد رَشوانلویی را رَشی Reşî می خوانند، فرد هِوَدانلویی را هِوَدی (هێوه‌د Hêwedî)، فرد خَلِکانلویی را خَلِکی Xelikî و فرد توپکانلویی را توپی Topî می خوانند. به افراد ایل بادلانلو، بادلان Badilan(بادل ها) به اهالی ایل باچیانلو، باچیان Baçîyan(باچی ها) می گویند، به مردمان ایل خَلِکانلو، خَلِکان Xelikan و به
افراد ایل زیدانلو، زیان Zîyan(یا زیدیان) و به افراد ایل هِوَدانلو، هێوه‌دان
Hêwedan می گویند؛ در نوشتجات و اسناد و در گفتار در میان غیر کُرمانج ها نیز بادلانلو Badilanlo یا باچیانلو Baçîyanlo یا زیدانلو Zîdanlo خوانده می شوند.

لازم به ذکر است که روستاهای زیادی در خراسان به نام ایل ساکن در آن نامگذاری شده اند. مثل روستاهای قاچکانلو، پیرانلو، کردکانلو، حمزکانلو، خلکانلو در قوچان، پالکانلو و زنگلانلو… در درگز، سیل سپورانلو، ترانلو … در شیروان، بدرانلو، چخماقلو، قوپرانلو در بجنورد، شیخکانلو در چناران، پرکانلو، میلانلو و خراسکانلو در اسفراین و ده ها روستا با چنین نام هایی در شمال خراسان که در میان کُرمانج ها نه با اسامی بالا بلکه به صورت جمع و بدون “لو” نامیده و خوانده می شوند: یعنی قاچکان، پیران، کردکان (کرتکان)، بدران، پالکان، برزان، خادمان …

وجه تسمیه ایلات کُرمانج

نام هر کدام از این ایل ها معنا و مفهوم و ریشه ای دارد که گاه به هزاران سال و دوران باستان بر می گردد. در طول تاریخ پادشاهان، دانشمندان، نام آوران، پهلوانان و دلاوران بسیاری از زنان و مردان هریک از این ایل ها برخاسته اند و نامشان در تاریخ جاودان شده است. به عنوان نمونه دانشمند کرد ابن خلکان (خلکانلو)، سویدی (سویدانلو) و … این اسامی بر اساس دلایل گوناگونی قرارداد شده اند.

  • گاه نسب و ریشه در باستان دارند همانند کاوانلوها (کاوان یا کاویان = کاوه ای ها) که نسب خود را به کاوه آهنگر می رسانند و یا مادانلوها که نسب خود را به ماد می رسانند (گرچه به گواهی تاریخ کردها همگی از تبار مادها
  • هستند)  یا رشوانلو ها که از نژاده ترین و باستانی ترین کردان اند و ویژگی ها ظاهری آنها در شاهنامه نیز ذکر شده است.
  • گاه ریشه در محل سکونت اولیه ایل
    دارند
    مثل بادلانلو که احتمالا منسوب به منطقه ای به نام بادل و سیوکانلو

    منسوب به منطقه ای به این نام «سیورک یا سیوک» در کردستان شمالی واقع در کشور ترکیه یا هِوَدانلو ها که احتمالا منسوب به «هیوه دل» هستند که مکانی در جزیره (کردستان کنونی عراق) اند و شرفخان بدلیسی در شرفنامه آنها را کردهای ایزدی معرفی نموده است.(کلیم الله توحدی – جلد دوم حرکت تاریخی کرد به خراسان)
  • گاه ریشه در شغل و پیشه افراد ایل داشته مثل بریوانلو که بیانگر شغل دامداری انهاست یا ملوانلو که بیانگر شغل ملوانی آنها در دریاچه وان است.
  • گاه ریشه در صفت اجتماعی یا وضعیت اقتصادی
    و معیشتی دارند
    مثل کوخ بنیکلوها که همان معنای کوخ و یا کلوخ نشین به

    معنای کم بضاعت و رعایای خرده پا را می دهد یا روتانلو که همیشه از فقیرترین و بی بضاعت ترین کردان بوده اند (روت به معنی لخت و فقیر است) – این بحث به لحاظ تاریخی است و بی تردید در حال حاضر دگرگونی های زیادی در این خصوص بوجود آمده است.
  • گاه ریشه در واقعه ای تاریخی
    دارد
    مثل ایل سیل سپرانلو که گفته می شود در سال ۱۰۱۲ قمری کردان سیل سپر در کردستان ترکیه رمیان را به شدت قتل و غارت نمودند و همچون جاروب آنها روبیدند و به همین سبب لقب و عنوان «سیل سپور» را از شاه عباس صفوی گرفتند. (سیل سپورها در نقاط مختلف از جمله شیروان و ورامین و شمیران زندگی می کنند. (شیرزن شجاع و دلیر کبری سیل سپور اهل شمیران (همسر شهید اندرزگو که خاطراتش با شهید اندرزگو در مبارات دوران پهلوی خواندنی است) از این ایل است.)
  • گاه ریشه در نوع زندگی اجتماعی و پراکندگی دارد مثل توپکانلو که توپان جمع توپ است و توپ یعنی گروه(این یک گمان است). می دانیم که توپکانلو ها به ویژه در خراسان به صورت گروه گروه در همه ی مناطق پراکنده اند و می توان در هر شهری ردی از آنها یافت.و …

نام ایلی ما شاخصه ی هویت و پیشینه و تاریخ و اصالت ماست. به جاست که آگاهی و دانشمان را درابطه با نام ایل و طایفه و نسب مان بالا برده و بدانیم که این نام ها ریشه در چه تاریخ طویل و درازی دارند. تا بدانیم ما چه گنج غنی و گهرباری در اختیار داریم. تا به آن ببالیم و مباهات کنیم. نه اینکه هزاران کیلومتر دورتر رفته و پای داستان ها و افسانه ها و قهرمانان ملت های بیگانه بنشینیم و آنان را سرمشق قرار داده و برای آنان اشک بریزیم. متاسفانه خیلی از افراد اطلاع و آگاهی کافی نسبت به این نام ها ندارند و گاها آنرا برچسبی نامناسب دانسته و حذف می کنند.

در رابطه با توضیح نام ایلات و عشایر کرمانج خراسان از میان منابع به زبان فارسی مطالعه ی جلد دوم کتاب ارزشمند حرکت تاریخی کرد به خراسان تالیف استاد کلیم الله توحدی پیشنهاد می گردد. هر چند مطالب این کتاب نیز کافی به نظر نمی رسد و نیاز به بحث و واکاوی بیشتری دارد و دست همت دوستداران و علاقه مندان را می طلبد.

پیروز و سربلند باشید – بژی (زنده باشی) کورمانج

/ 0 نظر / 22 بازدید